نرگس محمدی — برجستهترین فعال حقوق بشر ایران، برنده جایزه نوبل صلح ۲۰۲۳ و یکی از شناختهشدهترین نمادهای جنبش زن، زندگی، آزادی — در شرایطی بحرانی و تهدیدکننده حیات در زندان بهسر میبرد. با وجود ثبت موارد متعدد بحرانهای قلبی و عروقی و نیاز فوری به درمان تخصصی، مقامهای جمهوری اسلامی همچنان از ارائه مراقبت پزشکی مناسب به او خودداری میکنند؛ اقدامی که خانواده، وکلا و نهادهای بینالمللی حقوق بشری آن را عامدانه و بالقوه مرگبار توصیف کردهاند.
محمدی طی بیش از دو دهه، از اصلیترین چهرههای دفاع از حقوق بشر در ایران بوده است. او بهطور مستمر علیه اعدام، حجاب اجباری، شکنجه در بازداشتگاهها و سرکوب سیستماتیک جامعه مدنی فعالیت کرده است. کمیته نوبل نروژ در ۶ اکتبر ۲۰۲۳ جایزه نوبل صلح را به دلیل مبارزه او علیه سرکوب زنان در ایران و تلاش برای آزادی و حقوق بشر به وی اعطا کرد. این کمیته تأکید کرد که محمدی در زمان اعلام این جایزه همچنان در زندان اوین زندانی بوده است. او دومین ایرانی دریافتکننده نوبل صلح پس از شیرین عبادی است. ابعاد فشارها علیه او بیسابقه بوده است: ۱۳ بار بازداشت، ۵ محکومیت قضایی، بیش از ۲۳ سال حبس، ۱۵۴ ضربه شلاق و مجموعهای از محرومیتهای سیاسی و اجتماعی.
آخرین بازداشت او در ۱۲ دسامبر ۲۰۲۵ رخ داد؛ زمانی که نیروهای امنیتی مراسم هفتم وکیل حقوق بشر خسرو علیکردی را در مسجدی در مشهد با خشونت برهم زدند و دهها نفر را بازداشت کردند. نرگس محمدی نیز در میان بازداشتشدگان بود. به گفته خانوادهاش، حدود ۱۵ مأمور لباسشخصی او را بیرون مسجد محاصره کرده و با باتوم، بهویژه به سر و گردن او ضربه زدند. مأموران در جریان این حمله به او گفته بودند: «مادرت را عزادار میکنیم»؛ جملهای که خانواده او آن را تهدید مستقیم به قتل توصیف کردهاند.
محمدی پس از بازداشت، نزدیک به سه روز ناپدیدسازی قهری را تجربه کرد و تازه در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۵ اجازه یافت تماس کوتاهی با خانوادهاش داشته باشد. او در آن تماس از شدت ضربوشتم سخن گفت و افزود که مأموران او را به «همکاری با دولت اسرائیل» متهم کردهاند؛ اتهامی که نهادهای حقوق بشری آن را حربهای تکراری و بیاساس برای سرکوب مخالفان میدانند. او همچنین گفته بود که همین نیروها پیشتر به وکلایش هشدار داده بودند قصد دارند او را «فیزیکی حذف» کنند.
پس از این بازداشت، شعبه اول دادگاه انقلاب مشهد او را به هفت سال و شش ماه زندان، دو سال تبعید داخلی به شهرستان خوسف و دو سال ممنوعیت خروج از کشور محکوم کرد. او در اواخر فوریه ۲۰۲۵ از بازداشتگاه امنیتی مشهد به زندان زنجان منتقل شد؛ جایی که وضعیت جسمیاش بهشدت رو به وخامت گذاشت.
تا اوایل مه ۲۰۲۶، منابع متعدد و معتبر تأیید کردهاند که وضعیت جسمی او به مرحله بحرانی رسیده است. وکیلش، مصطفی نیلی، اعلام کرده که محمدی پس از افتوخیزهای شدید فشار خون و از دست دادن هوشیاری، از زندان زنجان به بیمارستان منتقل شده است. او دچار دردهای شدید قفسه سینه و حملات مکرر جسمی شده بود؛ تا جایی که هم پزشک زندان و هم پزشک متخصص، انتقال فوری او به بیمارستان را ضروری دانستند. محمدی در بخش مراقبتهای ویژه قلب (CCU) بستری شد، اما حتی در بیمارستان نیز فشار خون او بهشدت نوسان داشته است.
کمیسیون پزشکی قانونی استان زنجان توصیه کرده بود که حکم او برای یک ماه بهمنظور درمان پزشکی تعلیق شود، اما دادستانی زنجان تصمیمگیری را به دادستانی تهران ارجاع داد و در نتیجه، او همچنان بدون دسترسی کافی به درمان در بازداشت باقی مانده است.
خبرگزاری فعالان حقوق بشر (هرانا) نیز گزارش داده که محمدی برخلاف اصل تفکیک جرائم، در کنار زندانیان جرائم خشن نگهداری شده و پیشتر نیز بارها از دسترسی به درمان مناسب محروم بوده است. برادر او، حمیدرضا محمدی، در گفتوگو با برنامه «نیوزآور» بیبیسی گفت که اطمینان دارد جمهوری اسلامی تصمیمی عامدانه برای محرومکردن او و دیگر زندانیان سیاسی از درمان گرفته است. او همچنین هشدار داد که منافع ژئوپلیتیک و اقتصادی — بهویژه مسائل مرتبط با تنگه هرمز — باعث شده توجه جهانی به وضعیت زندانیان سیاسی ایران کاهش یابد.
بحران جسمی امروز نرگس محمدی، اتفاقی ناگهانی یا جدا از گذشته نیست؛ بلکه نتیجه یک کارزار طولانیمدت سرکوب، زندان، خشونت فیزیکی و محرومیت درمانی علیه اوست. احکام او در فاصله ژوئن ۲۰۲۱ تا فوریه ۲۰۲۵ در قالب هشت پرونده جداگانه صادر شده و مجموعاً بیش از ۲۳ سال زندان را شامل میشود. علاوه بر آن، او به ۱۵۴ ضربه شلاق، دو سال تبعید داخلی، دو سال محرومیت از سفر و مجموعهای از محدودیتهای اجتماعی و سیاسی محکوم شده است. در تمام دوران بازداشت، او بارها از درمان مناسب محروم شده و در شرایطی نگهداری شده که با قوانین ایران و استانداردهای بینالمللی حقوق بشر مغایرت دارد.
واکنشهای بینالمللی به وخامت وضعیت او گسترده بوده است. در ۲۹ آوریل ۲۰۲۶، مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران، اعلام کرد که عمیقاً نگران وضعیت جسمی نرگس محمدی در زندان است. در همان روز، کمیته نوبل نروژ نیز خواستار آزادی فوری او برای دریافت درمان پزشکی شد.
ایران به عنوان عضو میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی موظف است حقوق مربوط به آزادی بیان، تجمع مسالمتآمیز و حفاظت در برابر بازداشت خودسرانه را رعایت کند. رفتار جمهوری اسلامی با نرگس محمدی نقض آشکار این تعهدات است. محرومکردن یک زندانی با بیماریهای قلبی خطرناک از درمان مناسب، استفاده از خشونت شدید هنگام بازداشت، ناپدیدسازی قهری، نگهداری زندانی سیاسی در کنار مجرمان خشن و تهدید مستقیم به مرگ، همگی مصادیقی هستند که کارشناسان حقوق بشر آن را میتوانند در چارچوب شکنجه یا رفتار ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز ارزیابی کنند.
نرگس محمدی زندگی خود را صرف دفاع مسالمتآمیز از حقوق بشر در ایران کرده و بهای سنگینی برای آن پرداخته است. محرومکردن عامدانه یک برنده نوبل صلح از درمان پزشکی، تنها یک بیعدالتی فردی نیست؛ بلکه اقدامی سیاسی برای خاموشکردن یکی از مهمترین صداهای حقوق بشری ایران است. جمهوری اسلامی باید فوراً او را به دلایل پزشکی آزاد کرده و امکان دسترسی کامل او به درمان مستقل و تخصصی را فراهم کند. تمامی زندانیان سیاسی بیمار نیز باید فوراً به خدمات درمانی مناسب دسترسی پیدا کنند و استفاده از محرومیت درمانی بهعنوان ابزار سرکوب سیاسی متوقف شود.
شورای ملی ایرانیان آمریکا (نایاک) فشارها، آزارها و محرومیت درمانی اعمالشده علیه نرگس محمدی و دیگر زندانیان سیاسی در ایران را بهشدت محکوم میکند. محرومکردن عامدانه یک برنده جایزه نوبل صلح از درمان فوری پزشکی، نقض آشکار حقوق بنیادین انسانی و تعهدات بینالمللی جمهوری اسلامی است. نایاک از دولت ایران میخواهد که فوراً و بدون قیدوشرط نرگس محمدی و تمامی زندانیانی را که صرفاً به دلیل فعالیت مسالمتآمیز حقوق بشری و سیاسی زندانی شدهاند آزاد کند و دسترسی فوری همه زندانیان به خدمات درمانی مستقل و مناسب را تضمین نماید. جامعه جهانی نیز باید فشار بر جمهوری اسلامی برای پایاندادن به استفاده از زندان، خشونت و محرومیت درمانی بهعنوان ابزار سرکوب سیاسی را افزایش دهد.