نیروهای امنیتی ایران روز ۲۱ آذر ۱۴۰۴ مراسم هفتمین روز درگذشت خسرو علیکردی، وکیل برجسته و فعال حقوق بشر، را در مشهد با خشونت برهم زدند و دهها تن از شرکتکنندگان، از جمله نرگس محمدی، برنده جایزه نوبل صلح، را بازداشت کردند. به گفته دادستانی انقلاب مشهد، دستکم ۳۹ نفر در جریان این مراسم و پس از آن بازداشت شدهاند، اما گزارشهای نهادهای حقوق بشری و شاهدان عینی حاکی از آن است که شمار بازداشتشدگان بیش از ۵۰ نفر بوده و در میان آنان فعالان شناختهشده مدنی، وکلا و مدافعان حقوق بشر حضور دارند.
این مراسم یادبود که مطابق سنتهای ریشهدار فرهنگی و مذهبی برگزار میشد، از ابتدا با حضور گسترده نیروهای امنیتی، هم نیروهای یونیفرمپوش و هم مأموران لباسشخصی، همراه بود. ویدئوها و شهادتهای شاهدان عینی نشان میدهد که نیروهای امنیتی به شرکتکنندگان حمله کرده، از گاز اشکآور استفاده کرده و با زور عزاداران را متفرق کردهاند. تصاویر منتشر شده در شبکههای اجتماعی درگیری میان نیروهای امنیتی و حاضران را بهخوبی نشان میدهد و بیانگر شدت محدودیتها بر تجمعهای مسالمتآمیز، حتی در بستر سوگواری است.
در میان بازداشتشدگان، نرگس محمدی، مدافع برجسته حقوق بشر و برنده جایزه نوبل صلح، نیز حضور دارد. بنا بر بیانیه خانواده او، محمدی در خارج از مسجد محل برگزاری مراسم، بهطور خشونتآمیز مورد حمله قرار گرفته و بازداشت شده است. پس از نزدیک به سه روز بیخبری کامل از محل نگهداری او، محمدی شامگاه ۲۳ آذر ۱۴۰۴ تماس تلفنی کوتاه و فشردهای با خانوادهاش برقرار کرد.
او در این تماس توضیح داد که حدود ۱۵ مامور لباسشخصی با باتوم به او حمله کرده و بهویژه به سر و گردنش ضربات مکرر وارد کردهاند. به گفته خانواده، ماموران در جریان این حمله او را تهدید کرده و گفتهاند: «مادرت را عزادار میکنیم»؛ تهدیدی که خانواده محمدی آن را تهدید مستقیم به مرگ دانستهاند.
محمدی در این تماس تأکید کرد شدت ضربات بهحدی بوده که پس از بازداشت، دو بار به اورژانس بیمارستان منتقل شده است. او در زمان تماس حال جسمی مناسبی نداشته و صدایش نیز نگرانکننده توصیف شده است. وی گفت که هنوز به او اعلام نشده تحت نظر کدام نهاد امنیتی بازداشت شده و هیچ توضیحی درباره مبنای قانونی بازداشتش ارائه نشده است. به گفته او، در جریان بازداشت و پس از آن، به «همکاری با دولت اسرائیل» متهم شده؛ اتهامی که مقامات ایران بارها برای توجیه سرکوب شدید منتقدان و مخالفان به کار بردهاند. محمدی همچنین اعلام کرد همان نیروهای موسوم به «خودسر» که او را بازداشت کردهاند، پیشتر به وکلای او در تهران هشدار داده بودند که قصد «حذف فیزیکی» وی را دارند. او از تیم حقوقی خود خواسته است فوراً علیه نهاد بازداشتکننده و شیوه خشونتآمیز بازداشت، شکایت رسمی ثبت کنند.
دیگر بازداشتشدگان نیز از خشونت، محدودیت شدید در تماس با خانوادهها و نبود شفافیت درباره وضعیت حقوقی خود خبر دادهاند. خانوادههای عالیه مطلبزاده، پوران ناظمی و هستی امیری تأیید کردهاند که این فعالان در جریان مراسم بازداشت شده و تنها اجازه تماسهای کوتاه و تحت نظارت داشتهاند. به گفته غزال عبداللهی، دختر عالیه مطلبزاده، مادرش ابتدا در اختیار سازمان اطلاعات سپاه پاسداران بوده و سپس به اداره اطلاعات مشهد منتقل شده است. در جریان این انتقال، بهدلیل جراحات ناشی از ضربوشتم، توسط پزشک معاینه و مراقبتهای اولیه پزشکی دریافت کرده است.
مرضیه ادینهزاده نیز که پدرش در میان بازداشتشدگان است، اعلام کرده که علیه او اتهامهای «تبلیغ علیه نظام» و «اجتماع و تبانی» مطرح شده؛ اتهامهایی که بهطور معمول برای جرمانگاری بیان و تجمع مسالمتآمیز به کار میروند.
این رویدادها با واکنش گسترده چهرههای جامعه مدنی داخل ایران نیز روبهرو شده است. در بیانیهای که ۲۳ آذر ۱۴۰۴ منتشر شد، جمعی از فعالان مدنی، روشنفکران، هنرمندان و زندانیان سیاسی پیشین، خواستار آزادی فوری و بیقیدوشرط تمامی بازداشتشدگان مراسم هفتم خسرو علیکردی، از جمله نرگس محمدی، شدند. امضاکنندگان این بیانیه تأکید کردهاند که آنچه در مشهد رخ داد، تصویری روشن از وخامت وضعیت آزادیها و امنیت فردی در ایران است و بهجای حفاظت از حق سوگواری شهروندان و تأمین امنیت عمومی، نیروهای امنیتی به خشونت و بازداشتهای گسترده متوسل شدند.
در این بیانیه آمده است که بازداشتها را نمیتوان بهطور معتبری واکنشی به «برهمزدن نظم عمومی» دانست، بلکه این اقدامات بخشی از تلاش عامدانه و مستمر برای سرکوب جامعه مدنی و خاموشکردن صداهای مطالبهگر کرامت انسانی، حق تعیین سرنوشت و تغییر مسالمتآمیز است. امضاکنندگان، مسئولیت هرگونه آسیب جسمی یا روانی به بازداشتشدگان را متوجه مقامات جمهوری اسلامی دانستهاند. از جمله امضاکنندگان این بیانیه میتوان به مصطفی تاجزاده، سعید مدنی، جعفر پناهی، محمد رسولاف، عبدالفتاح سلطانی، عبدالله مومنی، صدیقه وسمقی، محمد حبیبی، محمد نجفی و مهدی محمودیان اشاره کرد.
رویدادهای مشهد نگرانیهای جدی از منظر حقوق بینالملل حقوق بشر ایجاد کرده است. ایران بهعنوان عضو میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، موظف به تضمین آزادی بیان، حق تجمع مسالمتآمیز و مصونیت از بازداشت خودسرانه است. سرکوب خشونتآمیز یک مراسم سوگواری، استفاده از زور بیش از حد، پنهانکاری درباره محل نگهداری بازداشتشدگان و گزارشهای مربوط به ضربوشتم و بیتوجهی پزشکی، همگی نقض جدی این تعهدات به شمار میروند. وضعیت نرگس محمدی بهطور خاص، با توجه به شرایط جسمی او و تهدیدهای پیشین علیه جانش، نگرانیهای فوری درباره خطر شکنجه یا رفتار غیرانسانی و تحقیرآمیز ایجاد کرده است.
سرکوب مراسم یادبود خسرو علیکردی بخشی از الگویی گستردهتر و نگرانکننده در ایران است که طی آن، مقامات، مراسمهای خاکسپاری و سوگواری مرتبط با فعالان یا قربانیان سرکوب را بهعنوان «تهدید امنیتی» تلقی میکنند. جرمانگاری سوگواری و سرکوب خشونتآمیز تجمعهای مسالمتآمیز، با هدف ایجاد رعب، خاموشکردن جامعه مدنی و جلوگیری از همبستگی عمومی صورت میگیرد.
شورای ملی ایرانیان آمریکا (نایاک) بازداشتهای خشونتآمیز، استفاده بیش از حد از زور و بازداشت خودسرانه عزاداران و فعالان در مشهد را بهشدت محکوم میکند و بار دیگر خواستار آزادی فوری و بیقیدوشرط نرگس محمدی و تمامی افرادی است که صرفاً بهدلیل استفاده از حقوق بنیادین خود بازداشت شدهاند. مقامات ایران باید فوراً محل نگهداری و وضعیت حقوقی تمامی بازداشتشدگان را اعلام کنند، دسترسی آنان به وکیل، خانواده و مراقبت پزشکی مستقل را تضمین کرده و به سیاست جرمانگاری تجمع مسالمتآمیز و سوگواری پایان دهند.