گزارش تازه هیئت مستقل بین‌المللی حقیقت‌یاب سازمان ملل درباره ایران موارد گسترده‌ای از نقض حقوق مردم ایران از دو سو را مستند کرده است: سرکوب بی‌سابقه اعتراضات دسامبر ۲۰۲۵ و ژانویه ۲۰۲۶ از سوی حکومت ایران و جنایات جنگی احتمالی ارتش آمریکا در حملاتی که پس از آغاز جنگ در ماه فوریه شمار زیادی از غیرنظامیان را کشت. این یافته‌ها تصویری تکان‌دهنده از مردمی ارائه می‌دهد که میان سرکوب شدید حکومت خود و یک جنگ خارجی ویرانگر گرفتار شده‌اند. هیچ‌یک از این موارد نقض حقوق بشر، دیگری را کم‌اهمیت یا توجیه نمی‌کند.
هیئت حقیقت‌یاب نتیجه گرفته است که بسیاری از موارد نقض حقوق بشر در جریان سرکوب اعتراضات از سوی حکومت ایران، از جمله قتل، حبس، شکنجه و دیگر رفتارهای غیرانسانی، مصداق جنایت علیه بشریت بوده‌اند. به گفته این هیئت، واکنش حکومت به اعتراضاتی که در دسامبر ۲۰۲۵ آغاز شد، در مقایسه با سرکوب‌های پیشین ابعادی بی‌سابقه داشت. تحقیقات نشان می‌دهد نیروهای امنیتی در هر ۳۱ استان کشور معترضان را کشته‌اند و بیشترین آمار کشته‌شدگان در تهران، کرج، مشهد، اصفهان و رشت گزارش شده است.
در گزارش آمده است که نیروهای امنیتی روی پشت‌بام‌ها و دیگر نقاط مرتفع مستقر شده و با سلاح‌های تهاجمی به سوی جمعیت معترضان شلیک کردند. در کرج، نیروهای امنیتی در مواردی با شلیک گاز اشک‌آور معترضان را به کوچه‌های باریک کشاندند و سپس به سوی آنها تیراندازی کردند. اصابت ساچمه‌های فلزی نیز جراحات شدیدی به سر، سینه و چشم معترضان وارد کرد که در برخی موارد به نابینایی دائمی انجامید.
بر اساس گزارش‌ها دست‌کم ۲۲۱ کودک کشته شدند که برخی از آنها تنها دو سال داشتند. هیئت حقیقت‌یاب همچنین حمله به مراکز درمانی، ضرب‌وشتم و بازداشت معترضان مجروح و بازداشت شماری از کارکنان درمانی را مستند کرده است. این اقدامات باعث شد برخی مجروحان از ترس بازداشت از مراجعه برای دریافت خدمات پزشکی ضروری خودداری کنند.
سرکوب به خیابان‌ها محدود نماند. ده‌ها هزار نفر در موج گسترده بازداشت‌های خودسرانه از آزادی محروم شدند. بازداشت‌شدگان با شکنجه، سلول انفرادی و محرومیت از دسترسی به وکیل روبه‌رو شدند. برخی خانواده‌ها نیز هیچ اطلاعی از محل نگهداری بستگان خود نداشتند؛ وضعیتی که نگرانی‌های جدی درباره ناپدیدسازی قهری ایجاد کرده است.
مقامات همچنین بر رنج خانواده‌های داغدار افزودند. بر اساس گزارش، در برخی موارد از تحویل پیکر قربانیان خودداری کردند یا آن را به تأخیر انداختند، از خانواده‌ها پول خواستند، بستگان قربانیان را برای امضای اظهارات خلاف واقع مبنی بر وابستگی کشته‌شدگان به نیروهای حکومتی تحت فشار قرار دادند و برای برگزاری مراسم سوگواری و یادبود محدودیت ایجاد کرده یا خانواده‌ها را تهدید کردند.
این گزارش همچنین می‌گوید که حکومت در ۸ ژانویه، همزمان با اوج سرکوب، اینترنت و ارتباطات را در سراسر کشور قطع کرد. این محدودیت بیش از پنج ماه ادامه یافت و تا آغاز جنگ آمریکا نیز برقرار بود و به طولانی‌ترین قطع سراسری ارتباطات در ایران تبدیل شد. این اقدام دسترسی مردم به اطلاعات را به‌شدت محدود کرد و ارتباطات و هماهنگی‌های ضروری در شرایط اضطراری را مختل ساخت.
حکومت همچنین استفاده از مجازات اعدام علیه افراد مرتبط با اعتراضات را افزایش داد. بین مارس و اوت ۲۰۲۶ دست‌کم ۲۹ مرد پس از محاکمات شتاب‌زده اعدام شدند که پنج مورد از این اعدام‌ها در ملأعام انجام شد. بیش از ۷۰ نفر دیگر، از جمله پنج زن و سه پسر، همچنان در معرض خطر قریب‌الوقوع اعدام قرار دارند.
هیئت حقیقت‌یاب در نهایت نتیجه گرفته است که بسیاری از این موارد، از جمله قتل، حبس، شکنجه و دیگر رفتارهای غیرانسانی، در چارچوب حمله‌ای گسترده و سازمان‌یافته علیه غیرنظامیان صورت گرفته و مصداق جنایت علیه بشریت بوده‌اند.
این گزارش همچنین عملکرد ایالات متحده در جنگی را بررسی کرده که با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه آغاز شد. هیئت حقیقت‌یاب اعلام کرده است که دلایل معقولی برای باور به ارتکاب جنایات جنگی از سوی آمریکا در دو حمله ۲۸ فوریه به میناب و لامرد وجود دارد. در این دو حمله دست‌کم ۱۷۸ غیرنظامی، که اکثریت آنها کودک بودند، کشته شدند. گزارش این حملات را «بی‌تمایز» توصیف کرده است؛ حملاتی که به کشته و مجروح شدن غیرنظامیان و تخریب اماکن غیرنظامی انجامید. بر اساس حقوق بین‌المللی بشردوستانه، طرف‌های درگیر موظف‌اند میان اهداف نظامی و غیرنظامیان و اماکن غیرنظامی تمایز قائل شوند.
در میناب، موشک‌های تاماهاوک به دبستان شجره طیبه اصابت کردند و بیش از ۱۵۰ نفر، از جمله حدود ۱۲۰ کودک، کشته شدند. بازرسان سازمان ملل این مدرسه را یک مکان غیرنظامی کاملاً قابل شناسایی دانسته و هیچ مدرکی پیدا نکردند که نشان دهد از آن برای مقاصد نظامی استفاده می‌شده است.
این مدرسه در گذشته بخشی از محوطه مرتبط با نیروی دریایی سپاه پاسداران بود، اما سال‌ها پیش از حمله از نظر فیزیکی از محوطه اطراف جدا شده و به‌عنوان یک مدرسه غیرنظامی فعالیت می‌کرد. مقامات ایران نیز گفته‌اند که خود مجموعه نظامی حدود ۱۴ سال پیش به خارج از شهر منتقل شده بود. صرف‌نظر از اختلاف درباره وضعیت محوطه نظامی سابق، هیئت حقیقت‌یاب تأکید کرده است که مدرسه یک مکان غیرنظامی بوده و آمریکا اطلاعات مربوط به هدف را به‌درستی به‌روز نکرده و پیش از حمله نیز به اندازه کافی بررسی نکرده بود که آیا این ساختمان واقعاً یک هدف نظامی محسوب می‌شود یا خیر.
هیئت حقیقت‌یاب همچنین نتیجه گرفته است که نیروهای آمریکایی از خطر قابل توجه اصابت به یک مکان غیرنظامی آگاه بودند، اما نسبت به این خطر بی‌مبالاتی کردند. پنتاگون درباره حمله میناب تحقیق کرده و بنا بر گزارش‌ها، قرار گرفتن اشتباهی مدرسه در فهرست اهداف را عامل این حمله دانسته است، اما تاکنون نتیجه تحقیقات خود را به‌طور عمومی منتشر نکرده است.
بازرسان همچنین حمله آمریکا به لامرد را بررسی کردند؛ جایی که موشک‌های Precision Strike ساچمه‌های تنگستنی را بر فراز یک مجموعه ورزشی و مناطق مسکونی اطراف پراکنده کردند. این حمله به کشته و مجروح شدن شماری از غیرنظامیان و آسیب به اماکن غیرنظامی انجامید. فرماندهی مرکزی آمریکا انجام این حمله را رد کرده است، اما هیئت حقیقت‌یاب اعلام کرده شواهد موجود دلایل معقولی برای انتساب حمله به آمریکا فراهم می‌کند و این حمله به دلیل ماهیت بی‌تمایز آن احتمالاً مصداق جنایت جنگی بوده است.
اما پیامدهای سیاست آمریکا برای غیرنظامیان ایرانی به این دو حمله محدود نمی‌شود. ادامه جنگ، محاصره آمریکا و تشدید انزوای اقتصادی ایران فشار بیشتری بر مردمی وارد می‌کند که همزمان با سرکوب، ناامنی و یک بحران شدید اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
نایاک بار دیگر موارد فاحش نقض حقوق بشر مستندشده در گزارش هیئت حقیقت‌یاب، چه سرکوب و نقض حقوق مردم از سوی حکومت ایران و چه جنایات جنگی ارتش آمریکا، را به‌شدت محکوم می‌کند و از همه دولت‌هایی که اقداماتشان به غیرنظامیان ایرانی آسیب می‌رساند می‌خواهد فوراً به اقداماتی که حقوق بنیادین، امنیت و کرامت مردم ایران را نقض می‌کند پایان دهند.
مقامات ایران باید استفاده از نیروی مرگبار علیه معترضان مسالمت‌آمیز، بازداشت‌های خودسرانه، شکنجه و اعدام افراد در ارتباط با اعتراضات و مخالفت‌های سیاسی را متوقف کنند. اجرای احکام اعدام صادرشده در ارتباط با اعتراضات باید فوراً متوقف شود، حق دادرسی عادلانه و دسترسی بازداشت‌شدگان به وکیل تضمین شود و خانواده‌های کشته‌شدگان و بازداشت‌شدگان بتوانند بدون تهدید، ارعاب یا اقدامات تلافی‌جویانه خواستار روشن‌شدن حقیقت و پاسخگویی مسئولان شوند.
ایالات متحده نیز باید درباره حملات میناب و لامرد که در این گزارش مستند شده‌اند و همچنین حملات بعدی که تلفات سنگینی در میان غیرنظامیان بر جای گذاشته‌اند، از جمله حمله به پل B1 در کرج و مراسم عروسی در کوهستک، به‌طور کامل و شفاف پاسخگو باشد. همان‌طور که گزارش تأکید می‌کند، آمریکا باید خسارت قربانیان حملات غیرقانونی را به شکل مناسب جبران کند و عاملان و مسئولان این اقدامات را پاسخگو سازد تا چنین موارد فاحشی از نقض حقوق بین‌المللی بشردوستانه در این جنگ غیرقانونی تکرار نشود.
مردم ایران نباید همزمان قربانی سرکوب حکومت خود و جنگی غیرقانونی از خارج باشند. دفاع از حقوق بشر مردم ایران یعنی مقابله با نقض حقوق آنها، فارغ از اینکه چه کسی مرتکب آن می‌شود؛ و پاسخگو کردن حکومت ایران در برابر سرکوب هرگز نباید به ابزاری برای توجیه جنگ یا سیاست‌هایی تبدیل شود که رنج بیشتری بر مردم ایران تحمیل می‌کنند.